De wereld van de dagbesteding bevindt zich op een kantelpunt. Waar deelnemers jarenlang vooral actief waren binnen de beschermde omgeving van zorginstellingen, verschuift de praktijk steeds nadrukkelijker naar buiten: de wijk in, binnen het bedrijfsleven en de samenleving. Die ontwikkeling brengt nieuwe kansen, maar zorgt ook voor meerdere uitdagingen. Met name goede begeleiding, ondersteuning en afwisseling binnen de dagbesteding moeten verder ontwikkeld en verbeterd worden.
Het bedrijfspand in Dronten is gevuld met zilverkleurige ketels die tot aan het hoge plafond reiken. De ruimte is koel. Boven, in de warmere kantine, zit bierbrouwer Maurice Bouma aan een tafel met Thijn, die hier zijn dagbesteding heeft. De geur van versgemoute gerst maakt plaats voor koffie en tosti’s. Het is lunchpauze in de brouwerij van Praght.
In heel Nederland verandert de wereld van de dagbesteding ingrijpend. ‘’Dagbesteding vindt steeds minder plaats binnen de muren van zorgorganisaties,’’ zegt participatie-expert Marjet van Houten. Bierbrouwerij Praght is zo’n voorbeeld van die bredere maatschappelijke verandering.
Uit het rapport Simpel Switchen op de kaart (2020) blijkt dat naar schatting 93.250 mensen in Nederland gebruik maken van een maatwerkvoorziening voor dagbesteding via de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Daarnaast bestaat er een opvallend grote groep van deelnemers van dagbesteding die meer potentie heeft dan nu wordt benut. Aanbieders schatten dat ongeveer 24 procent kan en wil doorstromen naar een vorm van (betaald) werk. Dat komt neer op minimaal 22.000 mensen. Toch blijft die doorstroming in de praktijk sterk achter.
Marjet van Houten verklaart de wens om door te stromen naar een vorm van (betaald) werk als volgt: ‘’Mensen willen niet alleen beziggehouden worden, ze willen zinvol bijdragen.’’ Sinds de decentralisaties in 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor dagbesteding. Daardoor is de verbinding met lokale ondernemers, verenigingen en maatschappelijke initiatieven belangrijker geworden. Het doel is niet langer alleen structuur bieden of het tegengaan van eenzaamheid, maar participatie naar vermogen, zelfontwikkeling en zingeving.
‘’Deelnemers voelen feilloos aan of ze echt iets toevoegen of slechts tijd vullen,’’ zegt Van Houten. ‘’De grens tussen zorg en werk vervaagt steeds vaker. Dat levert inspirerende initiatieven op, maar vraagt ook om voorwaarden in een systeem dat daar nog niet goed op is ingericht.’’ Van Houten doelt hiermee op de benodigde afwisseling binnen dagbesteding en goede begeleiding van deze medewerkers.
Een voorbeeld van een sociale onderneming is Praght. Wat begon als een kleinschalig project onder de vlag van zorginstelling Triade, groeide uit tot een zelfstandige sociale onderneming, genaamd bierbrouwerij Praght. Oprichter en eigenaar Maurice Bouma begon al op jonge leeftijd met bierbrouwen en kwam in contact met Triade om een bierbrouwerij te beginnen met dagbesteding. Toen het project volgens de zorginstelling te commercieel werd, besloot Bouma het zelf voort te zetten met dagbesteding.
Bij Praght werken deelnemers mee aan alle facetten van het bedrijf: van brouwen en etiketteren tot terreinonderhoud en het bezorgen van bestellingen. Het werk is soms fysiek zwaar met moutzakken van 25 kilo en lange dagen, maar het biedt ook structuur, ritme en trots. Voor Bouma staat het welzijn van de deelnemers voorop. Er is geen hoge prestatiedruk, maar wel een duidelijke verwachting: wat je doet, doet ertoe.
Dat blijkt ook uit het verhaal van Thijn. Hij is meerdere dagen per week in de brouwerij te vinden en heeft daar zijn plek gevonden. In een kleine groep, met overzichtelijke taken en duidelijke afspraken, kan hij zich inzetten zonder de stress van een reguliere baan. “Ik vind de rust prettig,” zegt hij. “Bestellingen rondbrengen met het busje is een van de leukste dingen om te doen.” Het werk voorkomt isolement en geeft richting aan zijn week.
Vooral het tastbare resultaat maakt verschil, merkt Bouma. “Een fles bier in de winkel zien staan waar ze zelf aan hebben meegewerkt, versterkt hun gevoel van eigenwaarde en identiteit.”
Tegelijkertijd laat Praght zien hoe kwetsbaar dit soort initiatieven zijn binnen het huidige stelsel. Bouma worstelt met administratie en complexe regelgeving. Bovendien ervaren sociale ondernemers dat zorginstellingen en gemeenten soms terughoudend zijn om deelnemers te laten doorstromen naar betaald werk. Dagbesteding wordt vaak per dagdeel betaald; als iemand uitstroomt naar werk, verliest de aanbieder inkomsten. Ook voor gemeenten lijkt dagbesteding soms goedkoper dan beschut werk, waarbij loonkosten en werkgeverslasten komen kijken.
Van Houten herkent deze knelpunten. Ze spreekt van een ‘’woud aan regelingen’’ waarin WMO, WLZ en Participatiewet langs elkaar heen lopen. De angst om een indicatie of uitkering te verliezen weerhoudt deelnemers en sociale ondernemers ervan om stappen te zetten. Daarbij komt dat in ongeveer 40 procent van de gemeenten de afdelingen zorg en werk nog niet integraal samenwerken. ‘’Het systeem is gericht op zekerheden, terwijl ontwikkeling juist flexibiliteit en vertrouwen vraagt,’’ geeft Van Houten aan.
Om de belofte van de nieuwe dagbesteding waar te maken, zijn volgens Van Houten structurele oplossingen nodig. ‘’De ontwikkeling van de mens moet centraal staan, niet de regeling. Dat vraagt om veilige routes waarin mensen kunnen experimenteren met werk zonder direct alles kwijt te raken. Gemeenten moeten zorg en werk beter verbinden en succesvolle doorstroom niet belemmeren, maar belonen.’’
Voor Bouma is het ondanks alle obstakels duidelijk waarom hij doorgaat. Wat begon als een passie voor bier, groeide uit tot een onverwachte rol in de zorg. ‘’Ik had nooit gedacht dat ik in deze wereld terecht zou komen,’’ zegt hij. ‘’Maar nu ik dit doe, zou ik niet meer zonder willen.’’
De lunchpauze is voorbij. Thijn drinkt zijn laatste slok koffie en loopt het trappetje af naar de bestelbus. Bouma opent de garagedeur. Het busje rijdt het terrein af, vol flesjes met het label ‘Praghtbier’. Pas als de volgeladen wagen uit zicht is, laat Bouma de deur weer naar beneden rollen.
