Nieuwsbericht:
Nederlands Jeugdinstituut: Gratis kinderopvang bedreigt kwaliteit
De kwaliteit van de kinderopvang staat onder druk, waarschuwt het Nederlands Jeugdinstituut (NJI). Als kinderopvang vanaf 2029 gratis wordt, is het personeelstekort de grootste bedreiging. “Als er te weinig professionals zijn of de werkdruk te hoog wordt, heeft dat direct effect op de kwaliteit,” zegt Bram van den Berg, inhoudsdeskundige bij het NJI.
Het Nederlands Jeugdinstituut beoordeelt de kwaliteit van de kinderopvang op basis van pedagogische kwaliteit. Die kwaliteit bestaat uit vier vaste criteria: “het bieden van emotionele veiligheid, het versterken van persoonlijke competenties, het versterken van sociale competenties en het overdragen van sociale leefregels, normen en waarden,” zegt Van den Berg. Volgens hem hangt die kwaliteit samen met de beschikbaarheid voldoende gekwalificeerd personeel.
Landen als Zweden en Noorwegen slagen erin om kinderopvang bijna gratis aan te bieden zonder dat de kwaliteit daaronder lijdt. Van den Berg benadrukt dat daar vrij spelen voor kinderen centraal staat en de opvang sterk aansluit bij de behoeften van ouders. Tegelijkertijd zijn er voldoende professionals beschikbaar.
In Nederland vormt het tekort aan pedagogisch medewerkers echter een groot probleem. In sommige steden kan dit zelfs leiden tot het sluiten van groepen wanneer personeel ziek is of wegvalt. “Dat is schadelijk voor de ontwikkeling van kinderen, die behoefte hebben aan stabiliteit en vertrouwde gezichten. Ook ouders worden hierdoor geraakt, omdat zij soms gedwongen thuis moeten blijven,” aldus Van den Berg.
Om de kwaliteit te behouden, zijn structurele oplossingen nodig, zoals het aantrekken en behouden van personeel en het ontwikkelen van passend beleid. Zodat opvang toegankelijker wordt zonder de druk op professionals verder te verhogen. Van den Berg pleit er bovendien voor om bij beleidsbeslissingen altijd het belang van het kind centraal te stellen, naast dat van ouders en de sector.
Foto: kinderen in de kinderopvang, shutterstock
Achtergrondverhaal
Meer kinderopvang, maar te weinig personeel
Het personeelstekort in de kinderopvang vormt het grootste gevaar voor kwaliteitsverlies. Gratis kinderopvang vanaf 2029 klinkt voor ouders aantrekkelijk, maar brengt voor de sector een groter personeelstekort met zich mee. Het Adviescollege Toetsing Regeldruk waarschuwt dat gratis kinderopvang daardoor problemen kan opleveren. “De kwaliteit staat of valt met welke medewerker er op de groep staat,” zegt Madeleine Suijker-van Oosten, bestuurder bij kinderopvang Wageningen.
Het Adviescollege adviseert het kabinet om het plan voor bijna gratis kinderopvang niet in te voeren. Vanaf 2029 zouden ouders dan nog maar 4 procent van de kosten betalen. Volgens het Adviescollege zal de vraag naar kinderopvang dan verder toenemen, terwijl er momenteel al een tekort aan 6000 professionals bestaat. Onderzoek van het FNV toont aan dat 80 procent van de medewerkers nu al dagelijks de gevolgen van het personeelstekort ervaart. “We vissen allemaal uit dezelfde beperkte vijver van gekwalificeerde krachten,” aldus Suijker-van Oosten.
Volgens Bram van den Berg, inhoudsdeskundige kwaliteit, beleid en monitoring bij het Nederlands Jeugdinstituut (NJI), is het personeelstekort het grootste risico voor de kwaliteit. “Er werken momenteel te weinig mensen in de kinderopvang om een toenemende vraag op te vangen.” Dat raakt volgens hem direct de pedagogische kwaliteit, omdat juist de medewerker die kwaliteit levert.
Professional is cruciaal voor kwaliteit
Volgens Suijker-van Oosten zou de vraag naar opvang geleidelijk stijgen als die bijna gratis wordt, maar hoeft dat niet automatisch te leiden tot kwaliteitsverlies. “Uiteindelijk moet er een duidelijke structuur zijn, zodat het niet uitmaakt hoeveel kinderen er op een dag zijn,” zegt ze. Dat het personeelstekort een problemen kan opleveren, beseft ze. “Dat wordt een uitdaging, maar op een gegeven moment moeten we die ook aangaan,” vindt ze. Met goede structuur en goed opgeleide medewerkers is er volgens haar heel veel mogelijk.
Ouders merken de druk
Gjalt Jellesma, voorzitter van ouderorganisatie BOinK, merkt dat ouders vooral bezorgd zijn over het frequent wisselen van pedagogisch professionals op de groep. Ouders geven vaak aan: “Ik ken de pedagogisch professional van mijn kind niet meer,” zegt hij. Voor veel ouders draait kwaliteit vooral om veiligheid en herkenning. “Ze willen zien dat hun kind wordt opgevangen door iemand die lief en empathisch is,” zegt Jellesma. “Veel ouders realiseren zich niet dat een kind zich tussen nul en vier jaar sneller en ook veel bepalender ontwikkelt dan in de rest van de schooltijd.” Juist daarom is hoge kwaliteit in de kinderopvang essentieel, benadrukt hij.
Onderzoeker aan de Radboud Universiteit Rosanne Sluiter bevestigt de zorgen van de ouders. “Uit mijn onderzoek komt naar voren dat een vast gezicht op de groep veel uitmaakt voor de kwaliteit,” vertelt Sluiter. Bij een personeelstekort is de kans groot dat er wordt geschoven met gezichten en dat is volgens Sluiter niet wenselijk voor jonge kinderen. Kinderen zouden zich hierdoor minder hechten aan de professional en daardoor minder goed ontwikkelen. Ze adviseert het kabinet streng te handhaven op wisselingen.
Internationale voorbeelden
Bram van den Berg van het NJI ziet dat Nederland wat kan leren van buitenlandse modellen zoals Noorwegen en Zweden. De kinderopvang is daar vrijwel gratis en de kwaliteit blijft hoog. Hij benadrukt dat deze landen veel aandacht besteden aan vrij spelen en oudervriendelijkheid, door aan te sluiten op ouderbelangen. “Vrij spelen is op jonge leeftijd beter voor de ontwikkeling dan een academische aanpak: kinderen leren risico’s nemen en nieuwe dingen uitproberen,’’ licht hij toe. Met zo’n aanpak kunnen er ook meer kinderen opgevangen worden.
Sluiter vertelt dat internationale voorbeelden niet één-op-één te vergelijken zijn met Nederland. In andere landen is het systeem anders, daar is kinderopvang geïntegreerd in het onderwijssysteem. Maar als belangrijk voorbeeld noemt ze Scandinavië, waar langer ouderschapsverlof de vraag naar kinderopvang kleiner maakt. “Beide ouders hebben een half jaar verlof waardoor de babyopvang nauwelijks nodig is,” licht ze toe.
Kwaliteit behouden bij gratis kinderopvang
Suijker-van Oosten ziet het bewaken van de kwaliteit bij gratis kinderopvang als taak van de organisatie. “Als organisatie moeten we medewerkers ontzorgen zodat zij zich kunnen richten op de begeleiding van kinderen. Overige taken kunnen worden overgenomen,” zegt ze. Volgens haar kan dat met behulp van technologie: “Dan kan ChatGPT bijvoorbeeld een verslagje maken over de ontwikkeling van een baby en dat naar de ouders sturen.” Zo zou de administratieve last verminderd kunnen worden. Daarnaast wil Suijker- van Oosten bij verandering altijd de dialoog met haar medewerkers centraal stellen. “Ik wil met mijn team in gesprek gaan over de vraag: hoe zorgen we ervoor dat het behapbaar blijft, en wat is daarvoor nodig?”
Volgens Jellesma komt de kwaliteit direct in gevaar wanneer eisen worden versoepeld om het personeelstekort te verkleinen. “Ze zijn niet voor niets opgeleid, het is een belangrijk beroep waarbij je kennis moet hebben van kinderen en pedagogiek,” zegt hij. Wanneer er nog maar één ervaren kracht staat en de rest in opleiding is, “dan gaat dat onherroepelijk iets betekenen voor de kwaliteit,” zegt hij. Omdat er volgens hem simpelweg te weinig personeel is, pleit hij voor het “verdelen van de schaarste.” Dat kan bijvoorbeeld door gezinnen minder opvangdagen te bieden. “Liever duizend ouders die twee dagen opvang gebruiken dan zeshonderd ouders die drie dagen opvang gebruiken,” licht hij toe.
Van den Berg benadrukt dat het belang van de kinderen soms ondergesneeuwd dreigt te raken: “Er zijn weinig mensen die zich afvragen: wat is nu het beste voor het kind, en wat helpt de kinderen die op de opvang zitten?” Gratis kinderopvang kan volgens hem kansen bieden, maar alleen als er genoeg gekwalificeerd personeel is om stabiele, kwalitatieve opvang te garanderen. “Als er heel veel druk komt op bepaalde professionals, zullen ze eerder uitvallen. Als er dan steeds weer wisselende personen op zo’n groep zitten, dan is dat niet goed voor de ontwikkeling,” vertelt hij. Voor Van den Berg is het duidelijk dat de discussie niet alleen over kosten gaat. Het draait om de balans tussen toegankelijkheid en kwaliteit, een afweging die cruciaal is voor het welzijn en de ontwikkeling van kinderen vertelt hij.
Foto: baby, iStock
Persoonsgericht interview
Janneke werkt met hart en ziel in de kinderopvang, ondanks de hoger werkdruk
Werken in de kinderopvang is Janneke van Erven (41) uit Hattem op het lijf geschreven. Ze werkt al jaren in de kinderopvang en wil kinderen daar een veilig thuis bieden. Haar drijfveren zijn aandacht geven aan kinderen en het zien van stappen in hun ontwikkeling. De werkdruk ligt hoog en waardering is soms ver te zoeken. Janneke vreest voor een oplopende werkdruk als het kabinet ervoor kiest de kinderopvang vanaf 2029 bijna gratis te maken. Toch weerhoudt dit haar er niet van om al haar passie en liefde in het werk te stoppen. “Als je iets doet waar je achter staat, voel je vanzelf dat het klopt,” vertelt ze.
Nog in haar werkkleding doet ze enthousiast de deur open, net terug van een drukke werkdag bij Partou. Het eerste wat ze vraagt is: “Wat zou je willen drinken?” Janneke heeft een zorgzame uitstraling met een vriendelijke glimlach en zet zich al ruim twintig jaar volledig in voor de kinderopvang. Haar schoonmoeder Silvia, met wie ze erg hecht is, vertelt dat ze vroeger verlegen was maar nu steeds beter voor zichzelf opkomt. “Dat komt doordat ik nu veel zelfverzekerder ben in wat ik doe,” vertelt Janneke. Door haar jarenlange ervaring en uitgebreide mensenkennis laten ouders hun kinderen met een gerust hart bij haar achter. “Ik wil ervoor zorgen dat kinderen zich veilig kunnen ontwikkelen in de kinderopvang,” zegt Janneke nadrukkelijk.
Met hart en ziel voor kinderen
Van kinds af aan wist Janneke dat ze met mensen wilde werken. “Het zit gewoon in mij om voor andere mensen te zorgen.” Haar streven is om kinderen een veilig thuis te bieden. “Een veilig gehecht kind kan zich het beste ontwikkelen,” legt ze uit. Ook ouders en collega’s kunnen altijd bij haar terecht. Vroeger cijferde ze zichzelf vaak weg om voor anderen te zorgen, maar door ervaring en zelfvertrouwen zet ze zichzelf en haar gezin nu ook op de eerste plaats. “Ik ben zekerder van mezelf, niet iedereen hoeft mij leuk te vinden.” Die omslag komt volgens haar vooral doordat ze ouder wordt en steeds meer kan loslaten.
De combinatie van het opvoeden van haar eigen kinderen en het werken met kinderen in de opvang was in het begin zwaar. “Ik was na een werkdag helemaal kapot en moest thuis opnieuw hetzelfde werk doen.” Door de slapeloze nachten in de periode dat haar kinderen jonger waren, stond haar energie structureel op een lager pitje. Nu haar kinderen wat ouder zijn, kan ze thuis vooral ontspannen na een lange werkdag.
Liefde geven, liefde krijgen
Volgens haar man George krijgt Janneke energie als ze ziet dat kinderen stappen maken. “Daar ligt ook mijn grootste motivatie. Dat je energie terugkrijgt die je de kinderen geeft.” Silvia, haar schoonmoeder, vertelt dat ze is geboren voor het vak en er altijd 200% achter staat. Zelf stemt Janneke daarmee in: “Ik ben heel erg gedreven en ik wil liefde geven aan de kinderen.” Het mooiste is dat die liefde bijna altijd weer terugkomt, vertelt ze. “Dat is waar je het voor doet.”
De eerste stappen in de opvoeding zijn extra belangrijk. Janneke wil elk kind dagelijks zien en evenveel aandacht geven. “Ik wil aan het einde van de dag aan ouders kunnen vertellen welke ontwikkelingen ik heb gezien bij hun kind.” Zelfs als een kind alle aandacht opeist, zorgt ze dat de andere kinderen niet vergeten worden. Janneke legt uit dat de kinderopvang een grote rol speelt in de ontwikkeling van een kind, omdat de eerste jaren het belangrijkst zijn.
Zware werkdagen en zorgen over gratis kinderopvang
Ouders onderschatten soms het werk van pedagogisch professionals. Janneke merkt dat in kleine reacties van ouders. Wanneer ze hen een ‘werkse’ wenst, krijgt ze vaak een luchtig ‘jij veel plezier’ terug. “Dan denk ik bij mezelf: ik ren me rot en werk ook keihard.” Het personeelstekort en de hoge werkdruk zijn al jaren een probleem. “Je moet echt je ziel en zaligheid in het werk leggen als je dit elke dag weer wilt doen.”
Het kabinet heeft plannen om kinderopvang vanaf 2029 bijna gratis te maken. Janneke is kritisch: “Gratis kinderopvang, dat lijkt mij geen goed idee. Dan krijg je meer kwantiteit dan kwaliteit.” Ze vreest dat de groepen te vol raken en de werkdruk daardoor stijgt. “Ik denk dat werkende ouders meer recht hebben op kinderopvang, anders kunnen zij straks niet werken omdat de opvang vol zit.” Toch ziet ze ook de voordelen: kinderen leren veel in de opvang, zoals samenspelen en wachten op hun beurt. “Dat is een pluspunt, vooral voordat ze naar de basisschool gaan.”
Toegankelijkheid is belangrijk, vindt Janneke: “Iedereen moet naar de kinderopvang kunnen, vooral kinderen van laaggeletterde ouders.” Ze benadrukt wel dat die ouders actief moeten blijven deelnemen: “Dan wil ik dat ze ook gaan werken of een opleiding volgen, en niet dat het kind alleen maar wordt gebracht.”
Om kwaliteit te behouden, ziet Janneke groepshulpen als oplossing: “Dan kunnen zij bijvoorbeeld de huishoudelijke taken overnemen. Dat geeft ons ruimte om echt met de kinderen bezig te zijn.” Ze waarschuwt echter dat als de werkdruk te hoog wordt, dit niet alleen gevolgen heeft voor de kwaliteit van de opvang maar ook voor haar carrière: “Mocht de werkdruk wel hoger worden, dan moet ik uiteindelijk voor mezelf kiezen en kijken waar ik elders tot mijn recht kan komen.” Als het goed wordt geregeld, blijft haar passie voor het vak intact: “Ik hou zo veel van mijn baan dat er veel moet veranderen voordat ik stop, maar zeg nooit nooit.”
Passie blijft voor nu
Ondanks de uitdagingen, lage beloning en hoge werkdruk zou Janneke zich voor nu geen andere baan kunnen wensen. “Ik zal altijd passie blijven houden voor het vak.” Ze benadrukt dat de balans tussen toegankelijkheid en kwaliteit cruciaal is: kinderopvang moet beschikbaar zijn, maar niet ten koste gaan van de zorg en aandacht voor de kinderen. Want dat maakt het vak voor Janneke juist zo leuk. Zelf hoopt ze nog vele jaren te mogen werken als pedagogisch professional, zonder negatieve gevolgen van een te hoge werkdruk.
Foto: Janneke van Erven
Verantwoordingsvideo
