Tussen de gele korenbloemen staan de bijenkasten opgesteld van imker Martijn Rubingh. \u201cVan de zes volken waarmee ik de winter inging, zijn er drie overgebleven,\u201d vertelt hij. \u201cEn eentje daarvan was ook nog heel zwak.\u201d Voor veel Nederlandse imkers klinkt dat herkenbaar. Volgens cijfers van de Nederlandse Bijenhoudersvereniging verloor Nederland afgelopen winter ongeveer 40 procent van de honingbijenvolken. In een gezonde situatie ligt de wintersterfte rond de 10 procent. Tegelijkertijd staat ongeveer de helft van de wilde bijensoorten in Nederland op de rode lijst. Sommige soorten zijn ernstig bedreigd, andere dreigen volledig te verdwijnen.<\/p>\n\n\n\n
De achteruitgang van bijen is inmiddels meer dan een probleem van imkers alleen. Bijen bestuiven wilde planten, fruitbomen en landbouwgewassen. Zonder bestuivers verandert niet alleen het landschap, maar ook de voedselproductie.<\/p>\n\n\n\n
Volgens de Bijenstichting vormen bestrijdingsmiddelen nog altijd een van de grootste bedreigingen voor bijen. Vooral insecticiden zoals neonicotino\u00efden veroorzaken de meeste schade. Deze middelen zijn ontworpen om insecten te doden en maken daarbij geen onderscheid tussen schadelijke insecten en bestuivers. Aan de Universiteit Leiden onderzoekt universitair docent ecologie en ecotoxicologie Henrik Barmentlo hoe vervuiling zich verspreidt door ecosystemen. Hij bestudeert onder andere de effecten van pesticiden op insecten, vogels en bodemleven.<\/p>\n\n\n\n
\u201cBestrijdingsmiddelen zijn bedoeld om een plaag te doden,\u201d zegt hij. \u201cDat bijen daar ook slachtoffer van worden, is een onbedoeld neveneffect,\u201d zegt Barmentlo. Volgens Barmentlo ontstaat de blootstelling op verschillende manieren. Bijen kunnen rechtstreeks door een pesticidewolk vliegen, maar vaak gebeurt het subtieler. Sommige middelen worden opgenomen door de plant en komen terecht in nectar en stuifmeel. \u201cDan nemen bijen het gewoon via hun voedsel binnen,\u201d aldus Barmentlo.<\/p>\n\n\n\n
\u201cWat het probleem ingewikkeld maakt, is dat pesticiden zich veel verder verspreiden dan het landbouwveld waarvoor ze bedoeld zijn. Via wind, regenwater en verdamping komen stoffen in sloten, natuurgebieden en zelfs grondwater terecht. Van sommige pesticiden blijkt meer dan 90 procent uiteindelijk niet op de plek te blijven waar het oorspronkelijk werd gespoten,\u201d vertelt Barmentlo.<\/p>\n\n\n\n
Een veelgehoorde gedachte is dat middelen die zijn goedgekeurd automatisch veilig zijn. Volgens Barmentlo klopt dat beeld niet helemaal. \u201cVeel veiligheidstesten gebeuren in laboratoria,\u201d legt hij uit. \u201cMaar dat is niet hetzelfde als de werkelijkheid buiten. In de natuur krijg je mengsels van stoffen, verschillende weersomstandigheden en langdurige blootstelling. Daardoor blijken middelen die in theorie veilig leken later toch schadelijke effecten te hebben op insecten en ecosystemen.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Tegelijkertijd komen er steeds meer alternatieven. In kassen worden steeds vaker natuurlijke vijanden ingezet, zoals lieveheersbeestjes en sluipwespen, om plagen te bestrijden. Ook experimenteert de landbouwsector met precisietechnologie, zoals robots die onkruid met lasers verwijderen. Maar volgens Barmentlo zit het probleem dieper. \u201cWij hebben gigantische velden met \u00e9\u00e9n gewas. Dan is het logisch dat plagen ontstaan. Het hele landbouwsysteem is ingericht op grootschaligheid.\u201d<\/p>\n\n\n\n
In het publieke debat gaat het vaak over honingbijen, maar biologen maken nadrukkelijk onderscheid tussen honingbijen en wilde bijen. Honingbijen worden gehouden door imkers en zijn in zekere zin landbouwdieren. Wilde bijen zoals hommels, zandbijen en metselbijen leven zelfstandig in de natuur.<\/p>\n\n\n\n
Juist met die wilde soorten gaat het slecht. \u201cDe varroamijt wordt vaak genoemd als d\u00e9 oorzaak van bijensterfte,\u201d zegt een woordvoerder van de Bijenstichting. \u201cMaar wilde bijen hebben helemaal geen last van die mijt, terwijl ook zij hard achteruitgaan.\u201d Volgens de stichting spelen pesticiden, voedselgebrek en klimaatverandering samen een grote rol. Door intensieve landbouw verdwijnen bloemrijke bermen en variatie in het landschap. Voor veel bijen is er simpelweg te weinig voedsel beschikbaar.<\/p>\n\n\n\n
Daar komt extreem weer bovenop. Warme winters en natte lentes verstoren de levenscyclus van hommels. Droge zomers zorgen ervoor dat bloemen minder nectar produceren. Bijen moeten daardoor meer energie steken in het verzamelen van voedsel. \u201cAls het extreem droog is, moeten ze soms vijf keer zoveel bloemen bezoeken voor dezelfde hoeveelheid nectar,\u201d zegt de Bijenstichting.<\/p>\n\n\n\n
Voor imkers blijft vooral de varroamijt een dagelijkse vijand. De parasiet nestelt zich in het broed van honingbijen en verzwakt complete volken.<\/p>\n\n\n\n
De Groningse imker Martijn Rubingh zag het van dichtbij gebeuren. \u201cDie mijt infiltreert in de eitjes en haalt voedingsstoffen uit de bijen. Uiteindelijk stort zo\u2019n volk in.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Naast deze bekende parasiet ziet hij ook nieuwe dreigingen ontstaan. Een daarvan is de Aziatische hoornaar, een invasieve exoot die bijen voor de kast wegvangt. \u201cWe hebben dus last van de Aziatische hoornaar. Die trekt nu helemaal vanuit Brabant omhoog, en die maken elk jaar nesten. En van \u00e9\u00e9n nest komen al 40, 50 nesten meer.\u201d De impact op imkers onderling is groot. \u201cEr was ook een imker waarvan alle volken zijn gestorven en wij hebben hun een van onze volken gegeven,\u201d vertelt Rubingh.<\/p>\n\n\n\n
Volgens hem ligt er ook een rol voor de overheid, bijvoorbeeld in het beheer van bermen en graslanden. \u201cAls je het gras aan \u00e9\u00e9n kant alleen al hoog zou laten, zouden daar meer insecten kunnen groeien en dus meer bloemen kunnen groeien. En dat is eigenlijk voor alles goed. En dat is dan puur omdat ik dan toevallig die inkijk heb omdat ik imker ben en ik wil dat mijn bijen het goed doen natuurlijk. Ik snap dat andere mensen daar niet echt over nadenken.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ook probeert hij zijn werk zo ethisch mogelijk te houden. Hij laat een groot deel van de honing in de kast zitten zodat de bijen voldoende voedsel behouden voor de winter. \u201cJe kunt als imker maximaliseren voor winst, maar wij willen ook dat het goed gaat met de bijen zelf.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Ondanks de sombere cijfers zien deskundigen ook verbeteringen. Rondom sloten gelden inmiddels spuitvrije zones en moderne spuittechnieken verminderen de verspreiding van pesticiden. Gifvrije planten, bloeiende bermen en tuinen met variatie helpen bestuivers direct. \u201cAls je de juiste planten neerzet, zie je onmiddellijk meer bijen,\u201d zegt de Bijenstichting.<\/p>\n\n\n\n
Toch blijft de vraag hangen of die kleine veranderingen voldoende zijn tegenover een landbouwsysteem dat nog altijd sterk afhankelijk is van chemische bestrijding. <\/p>\n\n\n\n