In haar boek Nachtgids beschrijft schrijver en dichter Marjolijn Heemstra hoe de nacht voor veel vrouwen geen neutrale ruimte is, maar een plek vol waakzaamheid en angst. Die gedachte kreeg recent nieuwe aandacht na een item van de VPRO over straatverlichting. Veel openbare verlichting blijkt ontworpen vanuit een ‘standaard gebruiker’ vaak een man. Tegelijk voelen vrouwen zich aantoonbaar onveiliger in het donker. De vraag ontstaat: voor wie is onze straatverlichting eigenlijk bedoeld?
Vrouwen voelen zich onveiliger
Uit cijfers van het RTL Nieuwspanel (2025) blijkt dat 68 procent van de vrouwen zich onveilig voelt wanneer zij ’s avonds alleen over straat gaat, tegenover 32 procent van de mannen. Dat verschil gaat niet alleen over criminaliteit, maar vooral over intimidatie en angstbeleving.
Movisie, kennisinstituut voor sociale vraagstukken, verteld dat meiden en vrouwen bepaalde plekken vermijden, hun kleding aanpassen of doen alsof ze bellen om zich veiliger te voelen. “Het gevoel van onveiligheid bepaalt of vrouwen een route mijden, eerder naar huis gaan of zich continu alert voelen,” vertelt Pleun van Grunsven, contactpersoon van project Veilige Steden.
Ontworpen vanuit een mannelijk perspectief
Volgens Movisie denken ontwerpers vaak dat zij de openbare ruimte ‘neutraal’ inrichten, maar dit blijkt een misvatting. “Terwijl we denken dat we inclusief ontwerpen, richten we de buitenruimte onbewust in op mannelijke behoeften,” vertelt Van Grunsven. Steden zijn ontworpen op basis van mannelijke verplaatsingspatronen. Denk bijvoorbeeld aan directe routes, functionele verlichting en weinig aandacht voor sociale controle.” “Vrouwen gebruiken de stad anders,” stelt Van Grunsven. “Zij letten meer op zichtlijnen, verlichte omgevingen en de mogelijkheid om gezien te worden. Toch is verlichting vaak afgestemd op verkeer en energiebesparing, niet op veiligheidsbeleving.”
Slimmer licht in plaats van meer licht
Veiligheidsdeskundige Jossian Zoutendijk legt uit dat verlichting wel degelijk verschil maakt, maar dan moet het wel goed worden ingezet. “Voor vrouwen is overzicht erg belangrijk: kunnen zien waar je heen kunt, wie er in de buurt is en waar risico’s zouden kunnen ontstaan. Als alleen het fietspad zelf wordt uitgelicht, ben je letterlijk een bewegend doelwit. Het gaat niet om meer licht, maar om verlichting die de hele omgeving zichtbaar maakt.”
Nieuw beleid
In Nachtgids pleit Heemstra voor meer bewustzijn van hoe verschillend mensen de nacht ervaren. Die oproep klinkt in de huidige discussie. “Als vrouwen zich structureel onveiliger voelen, vraagt dat om beleid dat verder kijkt dan de ‘gemiddelde gebruiker’.” Vertelt Heemstra aan tafel bij de VPRO.
nadiadevries 
Jutta Steenkist 
Esmee Stroosma