In een theaterzaal voel je meteen wanneer iets grappig is. Maar wat als je niet ziet wat er gebeurt? “Dan hoor je iedereen lachen,” zegt Arlette Hanson, oprichter van Stichting Komt het Zien. “En jij zit daar… zonder te weten waarom. Dat is eenzaam.”
Dat gevoel, buitengesloten zijn van iets wat anderen vanzelfsprekend meemaken, is precies waar haar werk om draait. Met audiodescriptie maakt haar stichting theater toegankelijk voor mensen met een visuele beperking.
Van afwijzing naar missie
Hanson was zelf theatermaker, gespecialiseerd in circus. Op een dag vroeg een groep blinde mensen of ze naar haar voorstelling konden komen.
“Als theatermaker vond ik dat natuurlijk hartstikke mooi, want wat je maakt wil je delen,” vertelt ze. “Maar ik dacht: hoe dan? Circus is zó visueel.”
Ze zei nee. Dat moment werd een kantelpunt.
“Dat kan toch niet waar zijn? Er zijn 350.000 mensen in Nederland die dit niet kunnen beleven.”
Binnen tien maanden ontwikkelde Hanson, samen met de doelgroep, de eerste vorm van wat later audiodescriptie bleek te zijn. “We hadden geen voorbeeld. We moesten alles zelf uitvinden.”
Pionieren met audiodescriptie
Het begon met een simpele audiodescriptie met een tolk via een koptelefoon. Tijdens de voorstelling beschrijft een blindentolk live alles wat er te zien is.
Dat klinkt simpel, maar toch was dat niet ideaal. Hoe beschrijf je een trapeze aan iemand die nog nooit iets visueels heeft gezien? Hoe zorg je dat de beschrijvingen niet storend zijn voor anderen? En wat is eigenlijk belangrijk om te vertellen?
Hanson herinnert zich een bezoek aan een blinde vrouw:
“Ik probeerde uit te leggen wat een trapeze is. Toen zei ze: ‘Het zou helpen als ik het kan voelen.’ Toen besefte ik: we moeten mensen vóór de voorstelling laten ervaren wat ze gaan ‘zien’.”
Zo ontstond de ‘meet-and-feel’-inleiding: bezoekers voelen kostuums, leren stemmen herkennen en ontdekken het decor. Daarnaast ontstond ook de introductiemail. Dat was tekst of gesproken audio waarin alles over het decor, de kostuums en de acteurs beschreven werd. Nu lijkt dat vanzelfsprekend, toen was dat pionieren.
Niet iedereen geloofde meteen in het idee. “Er waren mensen die dachten: daar heb je weer iemand die iets voor ons wil doen,” zegt Hanson. Maar nieuwsgierigheid won het van de twijfel.
Het eerste succes
De eerste voorstelling met audiodescriptie vergeet ze nooit. Na afloop stond ze bij de uitgang toen een moeder met haar blinde dochter naar haar toe kwam.
“Dat meisje voelde aan mijn jurk en zei: ‘Ik wil later ook zo’n mooie jurk. Ik wil ook circusdirecteur worden.’ Ze wist dat het meisje niks kon zien.
“En toch had ze een beeld gevormd. Toen dacht ik: dit is wat we hebben gedaan.”
Na die avond stond het hele team te huilen. Niet omdat het zwaar was, maar van het besef wat ze hadden bereikt.
Meer dan theater
Wat begon als een oplossing voor één voorstelling, groeide uit tot een organisatie die nu door heel Nederland werkt. Zelfs de coronapandemie, die theaters stillegde, hield de ontwikkeling niet tegen. “Daarna zijn we juist enorm gegroeid in korte tijd.”
En het blijft niet alleen bij theater. Ze doen ook bruiloften, evenementen en officiële ceremonies.
Een lange weg naar inclusie
Ondanks het succes blijft de droom groot: “Een wereld waarin toegankelijkheid normaal is, niet bijzonder.” “Nu moet je alles plannen,” zegt Hanson. “Je kunt niet spontaan naar een voorstelling. Inclusie kost geld, en dat is in de culturele sector schaars.’’ Maar Hanson ziet verbetering: steeds meer theaters nemen audiodescriptie op in hun begroting.”
Voor haar persoonlijk betekende de keuze alles. Ze gaf haar eigen carrière als theatermaker op.
“Dat zegt genoeg,” zegt ze eenvoudig. “Wat begon met een ‘nee’, groeide uit tot een beweging die een wereld opent voor mensen die voorheen buiten stonden. Een bewijs dat tegenslag soms precies nodig is.’’
Ylva Sint 
Sibrecht Bouma