“Ik maak geen street art meer, ik kan het niet meer doen.” Keko heeft zijn zonnebril nog op. De stad leeft, zelfs hier nog in een van de minder bekende wijken in de stad. Street art in Málaga trekt mensen vanuit alle hoeken van de wereld. Overal op straat zijn mensen te vinden. Van een zoekend groepje toeristen, naar een zakenman met een laptoptas onder zijn arm, voor wie zijn werkdag net voorbij is. Street art is inmiddels niet meer weg te denken uit de straten van Málaga, maar de stad ondervindt ook een keerzijde van de kunstwerken. Street art is een vorm van stadsvernieuwing, ofwel gentrificatie. Het trekt nieuwe mensen, maar is er nog wel plek voor de oorspronkelijke inwoners?

Street art is een brede term in Málaga. Het is een term om te laten zien dat kunst overal is. Ook buiten de muren van musea en galerijen, vertelt Roy. Roy Laguna is artistiek directeur van La Casa Amarilla in Málaga, een moderne kunst expositie in de stad. Hij werkt al jaren in de kunstwereld en heeft Málaga zien veranderen. In Málaga is graffiti illegaal, slechts met een sponsor van een door de gemeente erkende partij mag er een muurschildering gemaakt worden. In Málaga laten de muurschilderingen steeds minder identiteit zien, maar alleen verschillende kunststijlen. Sommigen maatschappelijk beladen, maar sommigen puur om een mooi plaatje te zijn. Beide bieden een andere functie voor de stad.  

Paradox

De zonnestralen van de namiddag geven de straat een aangename warmte. Na even zoeken gaat Keko zitten op een rustig bankje langs de weg. De muren naast het bankje zijn beklad met een stukje graffiti. “Dat is graffiti, dat is geen kunst.” Keko Martínez staat in Málaga bekend onder artiestennaam Dadi Dreucol. Als erkende straatkunstenaar heeft hij verschillende muurschilderingen in de bekendere wijken, als Soho of Lagunillas.
Op zijn twaalfde begon hij al met graffiti. “Ik begon met schilderen met klasgenootjes. Later ging ik mee met skate- en punkbewegingen, tegenwoordig heb je niet meer zoveel van die bewegingen hier. Ik begon met op straat schilderen als spelletje. Mensen zeggen vaak dat graffiti kunst is, maar ik denk dat het een spel is, zoals skateboarden.” Keko vond kunst niet het belangrijkste, maar het creëren van een eigen stijl. Inmiddels maakt Keko geen kunst meer voor de straten van Málaga. Voor hem is zijn street art een paradox geworden. Keko’s ogen glijden langs een groepje mensen dat langsloopt. “Een aantal jaar geleden begon ik met het verwijderen van mijn eigen muurschilderingen.” Zijn muurschilderingen waren niet meer voor de lokale inwoners, maar ze werden vanuit de gemeente steeds meer gebruikt als hulpmiddel om toeristen te lokken. “Het is geen Málaga meer.” Keko’s mondhoeken zakken naar beneden. “Ik vind het niet leuk.” Zijn donkere haren vliegen op door de wind veroorzaakt door de taxi’s die met hoge snelheid door de straat heen razen. Hij maakte kunst omdat het zijn passie is. Hij vond het leuk om zijn kunst te laten zien, maar nu wil Keko niet meer dat het gezien wordt. “Ik denk dat het weghalen mijn meest significante werk is.” 

La Trinidad

Net buiten Trinidad, een van de opkomende wijken, staat Alejandro Dominique-Rodríguez een sigaret te roken voor het Mr. You Coffee café. Het is een klein koffietentje met volgens Alejandro de beste koffie in de buurt: “Ze gebruiken hier echte Colombiaanse koffiebonen!” Zodra hij zijn sigaret op heeft loopt hij in het café naar de tweede verdieping. Een ietwat rommelige zolderkamer, opgefleurd met verschillende kunstwerken aan de muur. Hier was de allereerste expositie voor Project La Trinidad. 
Het project dat in februari 2025 in werking is gezet is een manier om lokale bedrijven en lokale kunstenaars te verbinden. In Málaga zijn er twee vormen van street art. Er zijn georganiseerde bewegingen, die zijn bedoeld om het imago van Málaga als culturele hub te versterken. Kunstenaars worden dan betaald door de gemeente om muren te beschilderen. Er is ook street art dat komt vanuit inwoners zelf, dat is minder grootschalig. Project La Trinidad is zo’n onafhankelijk initiatief. Het project koppelt kunstenaars aan lokale bedrijven in wijk Trinidad, de bedrijven geven op deze manier de kunstenaar ruimte om te schilderen en gezien te worden. De drijfveer achter het ontwikkelen van Project La Trinidad is de toenemende overname van kunst en cultuur door instellingen. “Hierdoor is het niet meer authentiek. En zo blijft er ook weinig ruimte over voor onafhankelijke artiesten, die moeten ook brood op de plank krijgen.” 

Alejandro, werkend onder zijn artiestennaam Adoro, is een van de acht kunstenaars die meedoen aan het project. Voor Alejandro begon zijn loopbaan ook als passieproject. Hij wilde gezien worden, geaccepteerd. “Misschien was het zelfs een gevoel van eenzaamheid, dat me deed verschuilen achter mijn passie voor kunst.” Zijn kunst vond in Málaga de weg van papier in zijn kamer naar de muren in Calle Larios. De drukke wijk is vaker wel dan niet gevuld met toeristen. Calle Larios staat bekend als de beroemdste en duurste wijk van Málaga. De wijk verbindt de stad met de haven van Málaga en is gevuld met tientallen winkels van dure merken. “Ik realiseerde me dat wanneer mensen hier lopen, ze worden opgeslokt door de winkels. Zintuigen worden in Calle Larios vertroebeld door consumerisme en andere afleidingen.” Dus begon Alejandro zijn werk te laten zien in aangrenzende wijken als Santa María, Plaza Félix Saenz en San Juan. “Hier begon ik echt authenticiteit te zien in mensen.” Nu zijn zijn kunstwerken ook in Trinidad te vinden. 

Er is echter een keerzijde aan de uitwerking van Project La Trinidad. Gentrificatie is een stijgend probleem in Málaga. Alejandro kent veel mede-kunstenaars die moeite hebben met een plekje vinden. Hij vertelt dat veel kennissen van hem een flat delen, om zo de huurprijs te kunnen opbrengen. Kunstenaar Adoro legt de link met massatoerisme. Zelf kan hij nog wel zijn huurprijs betalen, maar ook hij merkt de stijgende prijzen op. “Een koffie kost hier maar €2,60. Dat is in de wijk Soho bijvoorbeeld wel anders, maar ik denk als je hier volgend jaar terugkomt, dat Trinidad dan zo populair is geworden dat het €3,60 kost. Misschien nog wel meer.” Alejandro merkt de paradox op, maar het stopt hem niet om zijn schouders onder het project te zetten. “Het is het proberen waard, want misschien kan het verdedigen van de lokale cultuur van de inwoners ons allemaal redden, althans gedeeltelijk.”

Niet alle kunstenaars staan er daarentegen om te springen om mee te helpen aan het project. Keko luistert aandachtig naar het verhaal over Project La Trinidad. Hij kende het project en de organisatoren nog niet. Hij knikt. “Weet je wat het is, dit project trekt ook alleen maar nieuwe mensen. Ik voel me er niet comfortabel bij om eraan bij te dragen, ik ben zelfs niet meer gemotiveerd om te schilderen.” 

Kunst als vorm van expressie

“Graffiti is illegaal, en dat is oké.”  Dat is niet het probleem, volgens Keko. “Laat me je een verhaal vertellen.” Jaren geleden, in 2015, toen Keko nog een stukje jonger was, deed hij al veel aan graffiti. Hij wist de regels. Toch pakte hij graag de spuitbussen uit de kast om een lege muur te bekladden. Tot het een keer raak was. Een politieagent snapte hem, op heterdaad betrapt. Hij moest een flinke boete betalen voor zijn wangedrag, maar Keko was jong en kon het niet betalen. Hij gniffelt bij het vertellen van het verhaal. “Ik besloot om mijn arrestatieformulier te verkopen, want het plaatje van mijn graffiti stond erop.” En ja hoor, verkocht. Met het geld heeft jonge Keko de boete afbetaald. “Twee jaar ervoor, was ik nog door de gemeente gevraagd om muren te beschilderen, dezelfde gemeente die me ook had gearresteerd. Dit is een typische situatie. De gemeente wil of kan kunst niet begrijpen. Ze willen het alleen gebruiken om geld mee te verdienen.” Street art is al een stuk minder populair dan een aantal jaar geleden. “Het is nu bijna gewoner om alleen commerciële street art te maken.” 

De afnemende populariteit van street art is vooral in wijk Lagunillas te merken. Lagunillas wordt nog gezien als opkomende wijk in de stad. Al krioelt het er in het hoogseizoen vaak van de toeristen. Street art in deze wijk was vroeger volgens Roy Laguna politiek en sociaal uitgesproken kunst, maar inmiddels zijn de verfkwasten neergelegd in Lagunillas. Leegstaande panden die vroeger canvas boden voor grote muurschilderingen worden nu omgebouwd in appartementen voor toeristen. De wijk is een mausoleum geworden. Waar Lagunillas als begraafplaats van street art wordt gezien, is Keko op andere plekken, ondanks zijn afkeer, nog wel bezig geweest met zijn verfkwasten.
Verstopt achter de hekken van de campus heeft Keko een kunstwerk gemaakt voor de I.E.S. Canovas del Castillo, een middelbare school van Málaga. Het kunstwerk is niet zichtbaar voor de gewone voorbijganger die langs de scholengemeenschap loopt. Alleen het oplettende oog kan een glimp opvangen van de muurschildering achter het met groen bekleedde hek. Op de zijkant van het gebouw heeft Keko een zwart-witte muurschildering gemaakt. Een verzameling van kleine tekeningen zijn te zien: twee vastgeketende voeten, een persoon wiens mond wordt dichtgesnoerd. Onderaan de schildering vaart een boot, met daarboven een groep mensen, allemaal genummerd. De woorden ‘et tais toi la parole ta vous’: en zwijg, jij hebt het woord. “Het idee van dit kunstwerk is kijken zonder gezien te worden. Mijn bedoeling is om vanuit de onderwijsinstelling zelf het begrip vrijheid ter discussie te stellen.” Keko heeft de muurschildering in 2023 voor de school gemaakt en hij kijkt er met trots op terug. Dit zijn projecten waar hij nog wel graag zijn creativiteit op loslaat.

Het MAUS-project is een van de grote projecten waar Keko aan heeft meegeholpen. Het project ging in 2013 van start om van de wijk Soho een openluchtmuseum te maken. De wijk is in die tijd omgetoverd naar een levendige Barrio de las artes. De kunstwerken van Dadi Dreucol waren een grote bijdrage aan het project. Inmiddels zijn zijn kunstwerken hier nog moeilijk te vinden sinds hij in 2022 begon met het weghalen. Iets waar Keko nog wel trots op is, is een muurschildering aan de straat Calle Cobertizo del Cond, te vinden aan de andere kant van Málaga. Op een stuk afgebroken muur steken grote witte letters af tegen een zwart bekladderde achtergrond. ‘Articulo 47’, staat er in koeienletters. Het verwijst naar Artikel 47 van de Spaanse grondwet. Het artikel houdt in dat alle Spanjaarden recht hebben op huisvesting en dat de gemeente zich hard moet maken voor het probleem en haar inwoners. Keko ziet waarde aan dit kunstwerk. “Sinds het artikel is geschreven, in 1978, is er nooit meer aan voldaan. Het recht op fatsoenlijke huisvesting wordt alleen op straat bereikt door buurtstrijd.” Hij legt uit dat Málaga een van de Spaanse en Europese steden is waar de huizenprijzen de afgelopen tien jaar het meest zijn gestegen. “Dit komt weer doordat de gemeente inzet op de toeristische sector. De stad lijkt er aan de oppervlakte aan vooruit te gaan terwijl de inwoners, ondanks stabiele banen, erop achteruitgaan.” Keko heeft de muurschildering gemaakt als deel van de sociale beweging Málaga para viver, een grote beweging die gepaard gaat met demonstraties tegen het politieke plan van de gemeente. 

Inmiddels zit Keko in de redactie van de lokale krant. Hij vertelt dat ze elke week fysiek de krant verspreiden. “Nu gebruik ik mijn ervaring als tool voor sociale bewegingen. Ik probeerde mijn punt te maken doormiddel van street art. Dat waren dan politieke punten of maatschappelijke problemen. Voor mij is de krant ook een vorm van publieke kunst. Publieke kunst, street art, is niet alleen schilderijen op de muren. Het is een reflectie van de maatschappij. Ik spreek nu voor het collectief met de krant.” Voor nu is schrijven de enige vorm van kunst waar hij zich comfortabel bij voelt. Of Málaga ooit weer voor de oorspronkelijke inwoners wordt, en of Keko opnieuw zonder een knagend schuldgevoel muurschilderingen kan gaan maken, is iets wat alleen de tijd zal leren.