De massale protesten in Iran zijn in een nieuwe en potentieel gevaarlijke fase beland voor de autoriteiten in Teheran. Volgens oppositiebronnen zijn ten minste twee steden in het westen van het land — Abdanan en Malekshahi — tijdelijk onder controle van demonstranten gekomen. Iraanse staatsmedia ontkennen deze berichten, maar onafhankelijke bronnen wijzen op een scherpe escalatie van het protestgeweld en een ongekende uitbreiding van de protesten.
Volgens mensenrechtenorganisaties zijn in ruim tien dagen van onrust minstens 35 mensen om het leven gekomen en zijn meer dan 1.200 demonstranten gearresteerd. Protesten zijn vastgesteld in tientallen steden verspreid over het hele land, waaronder regio’s die eerder als loyaal aan het regime werden beschouwd. Analyse van geverifieerde videobeelden door BBC Verify bevestigt protesten in ten minste 17 van de 31 provincies.
Opvallend aan deze protestgolf is de brede sociale basis en de steeds explicietere afwijzing van het politieke systeem. Demonstranten scanderen leuzen als “Niet voor Gaza, niet voor Libanon — ik leef voor Iran” en “Wees niet bang, we staan samen tegen de onrechtvaardigen”. Ook klinken openlijk monarchistische slogans, waaronder “Reza Shah, moge je ziel gezegend zijn — dit is onze laatste strijd, de Pahlavi’s zullen terugkeren”. Daarmee richten de protesten zich niet alleen tegen economische problemen, maar tegen de fundamenten van de Islamitische Republiek.
“Dit zijn geen geïsoleerde studentenprotesten,” zegt Midden-Oostenexpert Alexander Kargin. “Naast studenten doen ook ondernemers en marktkooplieden mee. In Iran zijn bazaars niet alleen economische, maar ook sociale en politieke machtscentra. Onrust daar is een uiterst zorgwekkend signaal voor de autoriteiten.”
De reactie van de Iraanse staat blijft tegenstrijdig. Terwijl veiligheidstroepen in meerdere steden traangas en scherp vuur inzetten, riep president Masoud Pezeshkian de politie op om onderscheid te maken tussen vreedzame demonstranten en relschoppers. Tegelijkertijd verhardde de toon vanuit de hoogste machtskringen. Op zaterdag verklaarde Opperste Leider Ali Khamenei dat “onrust hard moet worden onderdrukt”, waarna het geweld zichtbaar toenam.
Volgens analisten vergroot de combinatie van interne onrust en externe druk de kwetsbaarheid van het regime. De Amerikaanse president Donald Trump dreigde met ingrijpen bij grootschalig geweld, terwijl Israël steun uitsprak voor de demonstranten. In die context doen geruchten de ronde over een mogelijk vluchtplan van Khamenei in geval van een existentiële crisis, mogelijk richting Rusland — een scenario dat wordt vergeleken met de vlucht van de Syrische leider Bashar al-Assad. Officiële bevestiging ontbreekt, maar de speculaties onderstrepen de ernst van de situatie.
Tegelijkertijd waarschuwen experts voor voorbarige conclusies. “De veiligheidstroepen blijven voorlopig loyaal en grootschalige desertie ontbreekt,” zegt politicoloog Sina Azodi van de George Washington University. Volgens hem maken juist de omvang en sociale diversiteit van de protesten deze uitzonderlijk gevaarlijk voor het Iraanse leiderschap.
Of de protesten zullen leiden tot machtsveranderingen blijft onzeker. Wel is duidelijk dat Iran zich in een van de meest instabiele periodes van de afgelopen jaren bevindt.
jazminmoralesrivera 
emmastoof