Wanneer vrouwen met gezondheidsklachten naar de huisarts gaan, krijgen ze nog opvallend vaak dezelfde reacties te horen: “Het zal wel stress zijn” of “Misschien zit het tussen je oren.” Ondertussen worden klachten niet serieus genomen, komen er geen diagnoses en lopen vrouwen soms jarenlang rond met pijn of vermoeidheid zonder duidelijke verklaring. Mirjam Kaijer, oprichter van de stichting Voices for Women: “Er moet een enorme inhaalslag komen,” zegt ze. “Hoe eerder, hoe beter.”
Volgens het onderzoeksplatform WOMEN Inc. duurt het gemiddeld zeven tot tien jaar voordat endometriose wordt vastgesteld. Ook bij hartproblemen krijgen vrouwen vaker een verkeerde of latere diagnose, omdat symptomen anders kunnen zijn dan bij mannen. Dit is het gevolg van een medisch systeem dat eeuwenlang vooral is ingericht op mannen en weinig aandacht heeft voor vrouwen.
Eén lichaam kan een kind baren, het andere niet, toch wordt gedacht dat die lichamen hetzelfde werken
Nadat Mirjam Kaijer zelf jarenlang rondliep met onverklaarbare gezondheidsklachten, besloot ze onderzoek te doen naar vrouwengezondheid en richtte ze de stichting Voices for Women op. “Er moet een enorme inhaalslag komen,” zegt ze. “Hoe eerder, hoe beter.” Volgens haar gaat het probleem dieper dan vooroordelen: vrouwen verschillen lichamelijk fundamenteel van mannen, en dus ook in hoe ziektes zich ontwikkelen. “Ik kwam erachter dat vrouwen in elk opzicht anders ziek worden dan mannen elke vezel, elke cel wordt anders ziek als je het vergelijkt met het mannenlichaam.”
Dat verschil heeft te maken met hormonen en het vrouwelijke voortplantingssysteem. ‘Dit heeft ermee te maken dat vrouwen een heel ander hormonaal stelsel hebben dan een man, en de prachtige mogelijkheid hebben om kinderen te kunnen baren, waardoor alles ook anders is afgestemd. Het is niet alleen het vrouwenhart dat anders ziek wordt, maar ons brein, onze darmen, onze nieren, alles’ zegt ze. Toch krijgen vrouwen vaak nog steeds dezelfde behandelingen als mannen. “Dat is eigenlijk schandalig,” vindt Kaijer. “Als je ziet wat daarvan de gevolgen zijn en hoe weinig mensen daarvan op de hoogte zijn.” De gevolgen kunnen groot zijn. Vrouwen krijgen bijvoorbeeld vaker later een diagnose bij hartproblemen, omdat symptomen anders kunnen zijn dan bij mannen. Ook aandoeningen zoals endometriose blijven vaak jarenlang onopgemerkt.
De zorg werkt niet voor iedereen hetzelfde
Petra Verdonk, universitair hoofddocent aan het Amsterdam UMC-VUmc waar zij onderzoek doet naar gender en diversiteit in de gezondheidszorg en het medisch onderwijs, benadrukt dat niet alle vrouwen even kwetsbaar zijn binnen het zorgsysteem. Vooral vrouwen van kleur, vrouwen in armoede en vrouwelijke asielzoekers lopen extra risico om niet serieus genomen te worden. ‘Pijn is daar een belangrijk voorbeeld van wat niet serieus genomen wordt,” zegt ze. “Maar ook geboortezorg voor asielzoekers. Complicaties bij zwangerschappen en bij geboortes liggen daar veel hoger’ vertelt ze.
Volgens haar komt dat door een combinatie van factoren: discriminatie, taalbarrières, onbekendheid met het zorgsysteem en culturele verschillen. “De hele gezondheidszorg is heel nauwkeurig afgestemd op de witte Nederlandse samenleving,” legt Verdonk uit. “De protocollen werken vooral voor mensen die het systeem kennen, de taal spreken en door zorgverleners automatisch worden begrepen.” Daardoor ontstaat volgens haar ongelijkheid in de zorg. “Voor mensen die anders leven of een andere achtergrond hebben, telt alles vervelend op.” Ook stereotypen spelen daarbij een rol. “Alles wat afwijkt van de Nederlandse norm wordt sneller als problematisch gezien,” zegt ze. “
Pas aandacht als het geld kost
Hoewel vrouwengezondheid steeds vaker op de politieke agenda verschijnt, is Verdonk kritisch op deze ontwikkeling. Zo wordt er veel onderzoek gedaan naar menopauze en hart- en vaatziekten bij vrouwen. Dat klinkt positief, maar volgens Verdonk spelen economische reden daarin een belangrijke rol. “Er is nu veel aandacht voor menopauze omdat mensen zich realiseren dat vrouwen hierdoor uitvallen op de arbeidsmarkt,” zegt ze. “Dus dan wordt het ineens economisch interessant.”
Volgens haar laat dat zien hoe vrouwengezondheid nog steeds wordt benaderd. “Blijkbaar moet eerst worden uitgerekend hoeveel geld het kost voordat er echt wordt geïnvesteerd.” Dat vindt ze pijnlijk. “Dat economische argument doet wel zeer. Gezondheid van vrouwen zou belangrijk moeten zijn omdat vrouwen gezondheid verdienen niet alleen omdat het goed is voor de economie” zegt Verdonk.
Toch erkent ze dat de aandacht ook positieve gevolgen heeft. Zo investeert de overheid inmiddels miljoenen euro’s in onderzoek naar vrouwengezondheid en menopauze. “Vijf of zes jaar geleden stond dat onderwerp nog echt in de kinderschoenen,” zegt Verdonk. “Nu zie je wereldwijd veel meer studies ontstaan. Dat is absoluut een goed teken.”
Maar waarom?
Volgens genderwetenschapper Minke Bosch ligt de oorzaak historisch: “Het mannelijke werd gezien als de standaard,” zegt genderwetenschapper Minke Bosch. “De universele mens was eigenlijk een man. Het vrouwelijk lichaam werd gezien als een afwijking daarvan.” Die historische achterstand en de eeuwenlange uitsluiting van vrouwen werkt nog steeds door in de zorg van vandaag. “Medische onderzoeken werden vroeger voornamelijk uitgevoerd op mannenlichamen, waardoor kennis over vrouwenlichamen structureel achterbleef. Dat heeft gevolgen voor diagnoses, behandelingen en zelfs voor de manier waarop artsen naar vrouwelijke patiënten kijken zegt Minke Bosch
Ook Kaijer ziet dit terug in de praktijk: vrouwen krijgen vaker medicatie voorgeschreven, vooral antidepressiva. “Er leeft nog steeds een oude medische blik,” zegt ze. “Alleen in een moderner jasje.”
Verdonk vult aan: “Vrouwen hebben vaak goede redenen om somber te zijn. De samenleving is niet in hun voordeel. Toch worden lichamelijke klachten vaak niet serieus genomen. Dan ontstaat het idee dat vrouwen klachten somatiseren. Dat idee speelt nog steeds mee in de zorg,” zegt ze.
Vrouwen trekken zelf aan de bel
De grootste verandering komt niet vanuit de medische wereld, maar vanuit vrouwen zelf. Steeds meer vrouwen delen hun ervaringen en organiseren zich.
Kaijer ziet dat als een kantelpunt. Haar stichting Voices for Women zette vrouwengezondheid op de politieke agenda. Een petitie werd meer dan 60.000 keer ondertekend en leidde tot Kamervragen. “Vrouwen herkennen zich in elkaars verhalen,” zegt ze.
Ook andere thema’s krijgen daardoor aandacht, zoals menstruatieklachten, PMDD, abortuszorg en hartziekten bij vrouwen. Volgens Verdonk is dat essentieel: “Dat vrouwen zich organiseren is misschien wel de belangrijkste verandering van dit moment. Jong en oud trekken samen aan de bel, en dat heeft effect.”
