Kerken worden in Nederland vaak gezien als plekken voor religieuze bijeenkomsten op zondag. Toch zoeken veel geloofsgemeenschappen naar manieren om een bredere rol te spelen in de samenleving. De samenwerking tussen het 50/50 Workcenter van het Leger des Heils en de Noorderkerk in Zwolle laat zien hoe die rol opnieuw vorm krijgt. De verhuizing laat zien hoe kerken een bijdrage kunnen leveren aan het tekort van hulpbronnen voor Nederlanders.

Op een doordeweekse maandagochtend staat de Noorderkerk er rustig bij. Het gebouw wordt normaal vooral op zondag gebruikt, maar vandaag zijn er ook andere activiteiten. Dit gebouw in het centrum van Zwolle is onlangs helemaal opgeknapt. De geur van nieuwe lakverf is nog te ruiken. De trap heeft een metamorfose gekregen met nieuwe leuningen. Die leidt naar een bovenruimte. Hier werken deelnemers van het 50/50 Workcenter aan kleine opdrachten. Sommigen maken kaarten, anderen drinken koffie of praten met begeleiders. Het zijn mensen die werken aan herstel en opnieuw structuur proberen te krijgen in hun leven.

Dat het project juist nu in een kerkgebouw plaatsvindt, kwam niet uit de lucht vallen. Volgens Freek Nabers, scriba van de Noorderkerk, begon het contact tussen de kerk en het Leger des Heils ruim een jaar geleden. “We zijn begin vorig jaar met elkaar in contact gekomen,” zegt hij. Het Leger des Heils zocht toen een nieuwe plek voor het workcenter. De huidige locatie op een parkeerdek tegenover het ANWB-gebouw moet verdwijnen.

Voor de organisatie was een centrale plek belangrijk. “Ze wilden bij voorkeur op een locatie in het centrum van de stad. ”Voor de Noorderkerk kwam die vraag op een moment, dat ook binnen de kerk zelf werd nagedacht over de maatschappelijke rol van het gebouw. Kerkgebouwen staan doordeweeks vaak leeg, zo ook deze, terwijl maatschappelijke organisaties juist ruimte zoeken.

Een nieuwe rol voor de kerk

Volgens Nabers past de samenwerking bij hoe de kerk naar haar rol kijkt. “Wij zijn een kerkelijke gemeenschap die vrolijk orthodox is,” vertelt hij lachend. De kerk telt volgens hem ongeveer vijfduizend leden en groeit nog steeds.

Tegelijk wil de gemeenschap nadrukkelijk aanwezig zijn in de samenleving. “In een tijd waarin veel eenzaamheid is en mensen op zoek zijn naar verbinding, wilden we een plek van ontmoeting creëren. Dat was, en is onze droom.”

Die wens sluit aan bij een breder maatschappelijk probleem. Volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) heeft ongeveer één op de zes Nederlanders een tekort aan belangrijke hulpbronnen, zoals een sociaal netwerk, voldoende inkomen of een goede gezondheid. Deze tekorten vergroten de kans dat mensen buiten de samenleving komen te staan.

Organisaties zoals het Leger des Heils komen die problematiek dagelijks tegen. Directeur zorg Annemiek Schuurman ziet hoe moeilijk het voor sommige mensen is om weer structuur te vinden. “We merken dat deelnemers vaak bezig zijn met overleven in plaats van leven,” meldt ze. Het 50/50 Workcenter probeert die situatie te doorbreken door mensen een plek te bieden waar ze kunnen werken en contact hebben met anderen.

De samenwerking met de Noorderkerk ontstond volgens haar bijna vanzelf. Terwijl het Leger des Heils dringend een nieuwe locatie zocht, stelde de kerk zichzelf juist de vraag hoe het gebouw vaker gebruikt kon worden.

“Het is heel mooi samengevallen,” zegt Schuurman. “Onze zoektocht naar een nieuwe locatie werd steeds nijpender, terwijl de Noorderkerk actief op zoek was naar een manier om de kerk overdag beter te gebruiken.”

Het Leger des Heils werkt daarbij bewust samen met andere organisaties. “Als Leger des Heils werken we graag samen, omdat we midden in de samenleving staan en beschikbaar willen zijn voor mensen die wat meer tussen de mazen van de samenleving vallen.”

Van armenzorg naar maatschappelijke samenwerking

Dat juist een kerkgebouw nu een plek wordt voor zo’n project is opvallend. ‘’Religieuze gemeenschappen worden soms als gesloten gezien,’’ aldus Tom-Eric Krijger, universitair docent geschiedenis van het christendom aan de Universiteit Leiden. Volgens hem ontstaat dat beeld vaak doordat buitenstaanders weinig zicht hebben op wat er binnen een geloofsgemeenschap gebeurt.

“Dat ze naar buiten gesloten lijken komt, omdat ze sterke eigen normen en tradities hebben,” zegt hij. Tegelijk betekent dat volgens hem niet dat kerken per definitie naar binnen gericht zijn. Het beeld van geslotenheid ontstaat volgens hem vaak juist door onbekendheid.

Historisch gezien speelden kerken juist een belangrijke rol in sociale zorg. “Van oudsher waren kerkelijke instellingen verantwoordelijk voor een groot deel van de armenzorg,” zegt Krijger. Kerken zagen het lange tijd als hun religieuze plicht om mensen in armoede te helpen.

Tot ver in de negentiende eeuw organiseerden kerkelijke organisaties voedselhulp, kleding en financiële steun voor mensen in nood. Met de opkomst van de verzorgingsstaat nam de overheid veel van die taken over.

Toch verdwijnt die maatschappelijke rol niet helemaal, zegt Krijger. “Kerken zoeken vandaag opnieuw naar manieren om maatschappelijk relevant te zijn.” Volgens hem gebeurt dat steeds vaker in samenwerking met andere organisaties.

De samenwerking in Zwolle past dus in die ontwikkeling. “De samenwerking tussen kerken en maatschappelijke organisaties is niet nieuw, maar krijgt tegenwoordig vaak een nieuwe vorm.”

Plek van ontmoeting 

Volgens Schuurman laat de samenwerking zien hoe belangrijk dat soort verbindingen kunnen zijn. “Deze plek biedt mensen het gevoel dat ze gezien worden,” zegt ze. “En dat is iets waar iedereen behoefte aan heeft.”

Ook Nabers hoopt dat andere kerken zich hierdoor laten inspireren. Volgens hem kunnen religieuze gemeenschappen juist op lokaal niveau een rol spelen bij het tegengaan van sociale uitsluiting. Er volgt een duidelijke boodschap:

“Help mensen die in moeilijke omstandigheden zitten en zet de kerkelijke gemeenschap goed op de kaart.”

Zichtbaar opgetogen met de nieuwe locatie sluiten de deelnemers van de 50/50 workcenter groep deze ochtend af. De een haalt de stofzuiger tevoorschijn en een ander haalt een schoonmaakdoekje over de tafels. Eén deelnemer maakt nog duidelijk: ‘’Laat het weer schoon achter.’’